Tôi không có ý định công kích văn hóa Việt Nam.
Tôi là người Việt. Tôi sinh ra ở Việt Nam. Tôi được mẹ kể cổ tích Việt Nam từ khi tôi 4-5 tuổi. Những câu chuyện Tấm Cám, Cây tre trăm đốt, Sự tích quả dưa hấu, Ăn khế trả vàng là một phần của tôi.
Nhưng đến năm tôi 40 tuổi, sau nhiều năm đồng hành với quản lý cấp trung Việt Nam, tôi bắt đầu thấy một mô hình mà tôi không thể bỏ qua.
Đa số quản lý cấp trung Việt Nam có cùng một niềm tin ngầm: “Cứ tốt, cứ chăm, cứ chịu khó, rồi sẽ có người nhìn thấy và trả công.”
Họ không nói ra. Nhưng họ hành xử theo niềm tin đó. Họ làm việc 12 giờ một ngày để đợi sếp ghi nhận. Họ chịu thiệt thòi nhiều năm để đợi công ty đền đáp. Họ “tích đức” để đợi một ngày nào đó cuộc đời “trả”.
Và đa số trong số họ thất vọng. Vì cuộc đời không trả như họ tưởng.
Tôi đã suy nghĩ rất lâu về việc niềm tin này từ đâu ra. Tôi tin một phần lớn của nó đến từ cổ tích mà chúng ta được nghe từ thuở bé.
Tấm Cám, câu chuyện về một cô gái đợi Bụt
Hãy nhớ lại Tấm Cám.
Tấm là một cô gái ngoan. Hiền lành. Chăm chỉ. Bị mẹ kế và em gái ngược đãi. Tấm khóc.
Bụt hiện ra. Bụt cho Tấm cá bống. Bụt cho Tấm xương cá thành quần áo. Bụt cho Tấm chim sẻ nhặt thóc. Bụt cho Tấm một con đường đến lễ hội.
Tấm đi lễ hội. Đánh rơi giày. Vua nhặt được. Vua đi tìm. Vua cưới Tấm.
Câu chuyện kết thúc, Tấm thành Hoàng hậu. Mẹ kế và Cám bị trừng phạt.
Hãy đếm xem: trong toàn bộ câu chuyện, Tấm đã chủ động làm gì để thay đổi số phận mình?
Câu trả lời: gần như không có gì.
Tấm khóc, Bụt đến. Tấm khóc, Bụt cho. Tấm khóc, Bụt giải quyết. Cuối cùng Vua tự tìm tới. Cuối cùng vũ trụ tự sắp xếp cho Tấm.
Đây là một câu chuyện đẹp về lòng tốt được đền đáp. Nhưng đồng thời, nó cũng là một câu chuyện về một cô gái thụ động chờ đợi sự cứu rỗi từ bên ngoài.
Đây là câu chuyện đầu tiên mà nhiều đứa trẻ Việt được nghe. Lặp đi lặp lại. Bài học ngầm: Cứ tốt, cứ ngoan, cứ chịu đựng, Bụt sẽ đến.
Anh nông dân nghèo, Cây tre trăm đốt
Câu chuyện thứ hai phổ biến không kém.
Anh nông dân nghèo đi làm thuê cho phú ông. Phú ông hứa gả con gái. Phú ông lừa, bắt anh đi tìm cây tre trăm đốt. Anh khóc.
Bụt hiện ra. Bụt dạy anh câu thần chú “Khắc nhập, khắc xuất”. Anh dùng câu thần chú để gắn tre lại. Anh trừng phạt phú ông. Anh cưới con gái phú ông.
Lại Bụt. Lại đợi. Lại được cứu.
Anh nông dân nghèo này có làm gì để thay đổi số phận trước khi Bụt đến không? Anh có học một kỹ năng nào không? Anh có tự đi tìm cách giải quyết nào không?
Không. Anh đi vào rừng. Anh khóc. Bụt đến.
Hai chữ “Bụt đến” là cấu trúc kể chuyện chính của cổ tích Việt Nam.
So sánh với cổ tích phương Tây
Bây giờ hãy so sánh với một số câu chuyện cổ tích phương Tây mà có thể bạn cũng đã đọc.
Hercules phải tự đi qua 12 thử thách. Không có Bụt. Không có ai cứu. Chỉ có 12 quái vật và 12 ngọn núi anh phải tự leo.
Odysseus phải tự đi 10 năm để về nhà. Phải tự đối mặt Cyclops, Sirens, Scylla, Charybdis. Athena (thần) chỉ thỉnh thoảng giúp, không cứu hoàn toàn.
Frodo trong Chúa Nhẫn phải tự cầm nhẫn đi đến Núi Diệt vong. Không ai đi thay được. Phù thủy Gandalf có giúp, nhưng cuối cùng Frodo phải đi.
Cô bé Lọ Lem là trường hợp gần Tấm nhất. Có bà tiên. Có biến hóa. Nhưng có một khác biệt quan trọng: cô bé Lọ Lem phải tự đi đến lâu đài. Bà tiên không đưa cô đến tận tay Hoàng tử. Cô phải tự khiêu vũ, tự thu hút, tự để lại chiếc giày. Cô có agency (sự chủ động) trong khoảnh khắc quyết định.
Hänsel và Gretel bị bố mẹ bỏ trong rừng. Không có Bụt. Hai đứa trẻ tự tìm đường về. Tự đánh lừa mụ phù thủy. Tự cứu mình.
Bạn thấy mô hình chung của cổ tích phương Tây chưa?
Nhân vật chính chủ động đi qua thử thách. Có người giúp, nhưng không có người làm thay.
Bài học ngầm: Cuộc đời bạn là cuộc hành trình của bạn. Có người trợ giúp, nhưng bạn phải tự đi.
Sự tích quả dưa hấu, câu chuyện “tốt” đẹp hơn nhưng vẫn lệch
Có một câu chuyện cổ tích Việt Nam mà tôi nghĩ tốt hơn nhiều, đó là Sự tích quả dưa hấu (Mai An Tiêm).
Mai An Tiêm bị vua đày ra đảo hoang. Anh tự nhặt hạt dưa từ chim ăn rơi, tự trồng, tự thu hoạch, tự buôn bán. Anh xây lại cuộc sống bằng đôi tay mình. Cuối cùng vua nghe tin, đón anh về.
Đây là câu chuyện về chủ động và tự lực. Tôi rất thích.
Nhưng để ý kỹ, Mai An Tiêm chỉ chủ động sau khi bị đẩy ra hoàn cảnh cực đoan. Anh không tự nguyện bước ra đảo hoang. Anh bị đày.
Bài học ngầm: Chúng ta chỉ chủ động khi bị ép đến chân tường. Lúc bình thường, chúng ta vẫn ở triều đình.
Đây là một dạng cải tiến so với Tấm Cám, nhưng vẫn chưa phải hoàn toàn chủ động.
Vì sao điều này quan trọng với quản lý cấp trung Việt Nam?
Bạn sẽ hỏi: “Đây chỉ là cổ tích. Nó thì có liên quan gì đến cuộc sống thật của tôi?”
Tôi xin trả lời thẳng: Cổ tích là cách văn hóa gieo vào đầu chúng ta một niềm tin ngầm về cách thế giới vận hành.
Một đứa trẻ Việt Nam nghe Tấm Cám 50 lần trước năm 6 tuổi. Tâm trí trẻ thơ rất mở, nghe gì tin nấy. Nó ghi nhận: “Khi bị đối xử bất công, người tốt cứ chịu đựng, Bụt sẽ đến.”
Đứa trẻ đó lớn lên. Vào công ty làm việc. Bị sếp đối xử bất công. Phản xạ ngầm: cứ chịu đựng, cứ tốt, cấp trên sẽ nhìn thấy, sẽ thưởng.
Đứa trẻ đó leo lên Trưởng phòng. Bị giao việc không công bằng, lương thấp hơn người mới vào. Phản xạ ngầm: cứ chăm, cứ tích đức, cuối năm sẽ được tăng.
Đứa trẻ đó 40 tuổi, vẫn ở chức Trưởng phòng cũ. Lương tăng 30% trong 10 năm. Không có cơ hội lớn nào đến. Phản xạ ngầm: chắc tại mình chưa đủ tốt. Mình sẽ làm thêm.
Trong khi đó, một người đồng nghiệp khác, có thể vì ít bị câu chuyện Tấm Cám ăn sâu vào đầu hơn, đã 3 lần đổi công ty, đã chủ động xin lương, đã tự lên LinkedIn xây thương hiệu cá nhân, đã không đợi ai “ghi nhận”.
Sau 10 năm, người đó lên Giám đốc. Lương 5 lần Trưởng phòng nói trên.
Người Trưởng phòng nói: “Người đó may mắn.” Hoặc: “Người đó khôn khéo.” Hoặc: “Tôi không thích kiểu đó.”
Tôi sẽ nói thẳng: không phải người đó may mắn. Người đó chỉ đang sống trong một câu chuyện khác.
Bụt sẽ không đến
Tôi xin nói câu này, thẳng và không bộ lọc:
Trong cuộc đời thật, Bụt sẽ không đến.
Không có ông tiên hiện ra để cho bạn câu thần chú. Không có vũ trụ thưởng bạn vì bạn “tốt” suốt 10 năm. Không có sếp đứng từ xa quan sát và một ngày bỗng dưng gọi bạn lên nói: “Em chịu đựng nhiều rồi, hôm nay anh thăng chức cho em.”
Cuộc đời thật vận hành bằng luật hấp dẫn vật lý, không phải luật cổ tích.
Bạn muốn cơ hội, bạn phải đi tìm cơ hội. Bạn muốn tăng lương, bạn phải đàm phán hoặc đổi công ty. Bạn muốn được công nhận, bạn phải tự nói ra giá trị của mình. Bạn muốn bứt phá, bạn phải bước ra khỏi vùng an toàn.
Không có ai “phát hiện” ra bạn nếu bạn không tự đặt mình vào nơi có thể được nhìn thấy.
Nhưng cũng đừng đi sang cực kia
Có một cái bẫy khác. Khi đọc bài này, một số người sẽ phản ứng: “Vậy tôi phải chủ động, phải đấu tranh, phải đòi hỏi. Phải vô cảm. Phải tính toán.”
Không. Đó là cực kia. Cực này cũng không phải đáp án.
Tôi không nói bạn phải trở thành người vô cảm, chỉ biết tính toán hơn thua. Tôi không nói bạn phải bỏ lòng tốt. Tôi không nói bạn phải chiến thắng bằng mọi giá.
Tôi chỉ nói một điều:
Lòng tốt không phải là chiến lược. Lòng tốt là một giá trị bạn sống. Chiến lược là cái bạn phải có thêm, bên cạnh lòng tốt.
Tấm tốt, đó là giá trị. Nhưng Tấm cũng cần một chiến lược: học một kỹ năng, xây dựng mạng lưới, tự đi tới lễ hội bằng cách của riêng mình.
Mai An Tiêm tốt, đó là giá trị. Nhưng Mai An Tiêm cũng đã có chiến lược: trồng dưa, buôn bán, đợi đúng mùa.
Người Trưởng phòng tốt, đó là giá trị tôi tôn trọng. Nhưng người Trưởng phòng đó cũng cần chiến lược: xác định cơ hội cụ thể, đầu tư năng lực, đặt mình vào vòng tròn đúng.
Lòng tốt mà không có chiến lược thì giống như Tấm trong rừng, khóc đợi Bụt.
Câu chuyện mới, bạn có thể tự viết
Đây là điều tôi tin sâu sắc nhất:
Bạn có thể tự viết lại câu chuyện cổ tích của mình.
Bạn không phải là Tấm. Bạn không cần đợi Bụt. Bạn không cần “tích đức” để cuộc đời “trả”.
Bạn là Hercules. Bạn là Frodo. Bạn là Mai An Tiêm, nhưng không cần đợi bị đày ra đảo mới chủ động.
Đây là câu chuyện mới:
Tôi không hoàn hảo. Tôi không phải người tốt nhất. Nhưng tôi chọn, mỗi ngày, đi qua thử thách của tôi, thay vì đợi ai đó giải quyết hộ tôi. Tôi có người trợ giúp, đó là bộ lạc của tôi, nhưng tôi không có Bụt. Tôi tự đi. Vì đây là cuộc đời tôi.
Đọc câu này 3 lần. Hỏi mình: “Đây có phải câu chuyện tôi đang sống không?”
Nếu chưa thì cũng không sao. Cổ tích bạn được nghe từ 4 tuổi rất khó gỡ ra khỏi đầu. Nó cắm sâu hơn bạn tưởng.
Nhưng nó vẫn có thể gỡ ra được. Và đó là một phần lớn của hành trình tôi đang đi cùng những người trong Tribe.
Câu hỏi đóng
Tôi muốn bạn trả lời 2 câu, thật với chính mình:
- Trong tuần qua, có khoảnh khắc nào tôi đang “đợi Bụt”, đợi ai đó nhận ra, đợi ai đó giải quyết, đợi vũ trụ trả công?
- Nếu Bụt không đến trong 5 năm tới, tôi sẽ làm gì khác đi?
Cổ tích bạn nghe từ 4 tuổi không phải là sự thật về thế giới. Nó chỉ là một câu chuyện. Và bạn, đã đủ lớn, có thể viết câu chuyện mới.
Cuộc đời bạn là cuộc hành trình của bạn. Có người trợ giúp, nhưng bạn phải tự đi.
Tribe không phải là Bụt. Tribe là bộ lạc đi cùng bạn, nhưng bạn vẫn phải tự đi. Thắng từ bên trong - Win your Inner Game
