Tôi muốn bắt đầu bằng một câu hỏi rất thẳng:
Bạn có cho mình là người chủ động không?
Tôi đoán 9/10 quản lý cấp trung sẽ trả lời “Có”. Họ sẽ kể: “Tôi luôn nhảy vào việc khó. Tôi không đợi ai sai bảo. Tôi xử lý vấn đề ngay khi thấy. Tôi không chờ chỉ thị.”
Nếu bạn cũng vừa nghĩ như vậy, tôi xin chia sẻ điều này, có thể hơi khó nghe:
Cái bạn đang gọi là “chủ động” có thể đang là “phản ứng nhanh”. Hai cái này không giống nhau.
Tôi mất 10 năm để hiểu khác biệt này. Và khi hiểu rồi, tôi nhận ra cả thập kỷ qua mình đã sống trong ảo tưởng rằng mình là người chủ động, trong khi thực ra tôi chỉ là một người phản ứng rất nhanh.
Khái niệm “Be Proactive” của Stephen Covey
Be Proactive là thói quen số 1 trong cuốn 7 Habits of Highly Effective People của Stephen Covey. Tôi đã đọc cuốn này nhiều lần, và mỗi lần lại hiểu Be Proactive một cách khác nhau.
Lần đầu, tôi hiểu “Chủ động = nhảy vào việc trước khi được sai bảo.” Đó là cách hiểu của người trẻ.
Lần hai, tôi hiểu “Chủ động = không đổ lỗi cho hoàn cảnh. Tôi chịu trách nhiệm.” Đó là cách hiểu sâu hơn một chút.
Lần ba, tôi hiểu “Chủ động = giữa kích thích và phản ứng, có một khoảng trống. Trong khoảng trống đó, tôi chọn.” Đây là cách hiểu sau khi đã ngồi với cuốn sách nhiều năm.
Lần hiểu thứ ba mới là điều Covey thực sự viết. Hai lần đầu tôi đã hiểu sai. Và tôi tin đa số người đọc cuốn này cũng đang hiểu ở mức lần 1 hoặc lần 2.
Câu chính giữa cuốn 7 Habits
Có một câu Covey trích từ Viktor Frankl, bác sĩ tâm thần người Áo đã sống sót qua trại tập trung Đức Quốc xã. Câu này, theo tôi, là cốt lõi của Be Proactive:
“Between stimulus and response, there is a space. In that space is our power to choose our response. In our response lies our growth and our freedom.”
(Giữa kích thích và phản ứng có một khoảng trống. Trong khoảng trống đó là quyền năng của chúng ta để chọn phản ứng của mình. Và trong phản ứng ấy chứa đựng sự trưởng thành và tự do của chúng ta.)
Đọc kỹ câu này. Tôi muốn bạn đọc 3 lần.
Đây không phải là câu nói về “làm nhanh”. Đây là câu nói về một khoảng trống.
Phần lớn người Việt đang sống trong phản ứng, không phải chủ động
Hãy hình dung một tình huống.
Bạn đang ngồi họp. Sếp nói một câu chạm vào tự ái của bạn: “Anh làm cái báo cáo này không tới đâu cả.”
Bạn cảm thấy mặt nóng lên. Tim đập nhanh. Bạn muốn cãi lại. Hoặc bạn muốn cụp mắt xuống và im lặng. Hoặc bạn muốn nói “vâng” nhưng trong lòng thề sẽ không bao giờ làm hết mình cho sếp này nữa.
Trong 0,3 giây, bạn đã chọn phản ứng. Bạn chưa kịp nghĩ. Phản ứng đó đã xảy ra rồi.
Đây không phải là chủ động. Đây là phản xạ.
Phản xạ này được lập trình từ lúc bạn 5 tuổi, khi mẹ bạn la bạn lần đầu. Lúc đó bạn đã chọn một cách phản ứng (cãi lại, im lặng, hoặc né tránh). Trong 30 năm tiếp theo, mỗi lần ai đó “la” bạn, bạn lặp lại đúng phản xạ đó.
Bạn không chủ động. Bạn chỉ là một robot được lập trình từ thời thơ ấu.
”Tôi rất chủ động”, câu nói phổ biến của người chưa hiểu
Đa số quản lý cấp trung tôi đã ngồi cùng đều nói câu tương tự:
“Tôi không đợi ai sai bảo. Việc gì đến tôi là tôi xử lý ngay. Bug tôi fix luôn. Khách hàng cáu là tôi hồi đáp trong 15 phút. Sếp giao việc là tôi làm liền.”
Câu hỏi tôi thường đặt lại:
“Vậy mỗi tuần bạn ngủ mấy giờ?”
Phổ biến: 4-5 tiếng.
“Bạn có thời gian ngồi yên với chính mình không?”
Phổ biến: không. Họ luôn đang làm gì đó.
“Bạn có lúc nào dừng lại, đánh giá xem mình có đang làm đúng thứ quan trọng nhất không?”
Phổ biến: không. Họ làm tất cả mọi thứ ngay khi nó đến.
Đến đây, tôi thường nói thẳng, và đây là khoảnh khắc khó nhất của cuộc trò chuyện:
“Bạn không chủ động. Bạn đang phản ứng.”
Chủ động nghĩa là bạn chọn. Khi mọi thứ ập đến và bạn xử lý ngay, đó không phải là chọn. Đó là một kiểu bị động rất khó nhận ra: bạn đang để cho hộp thư email và nhóm Zalo quyết định cả ngày của mình, chứ không phải chính bạn.
Phản ứng này tôi đã thấy ở rất nhiều người. Một số người bật khóc khi nghe, vì lần đầu sau nhiều năm làm quản lý, có người nói thẳng với họ: “Bạn không chủ động đâu.” Và họ tự biết người đó nói đúng.
”Tôi có quyền năng để lựa chọn”
Có một chương trình tôi từng học rất nhiều năm trước. Trong chương trình đó, có một câu mà mỗi học viên đều phải lặp lại nhiều lần:
“Tôi có quyền năng để lựa chọn.”
Câu này, thoạt đầu nghe rất giống Be Proactive. Nhưng có một khác biệt tinh tế.
Be Proactive, Covey đang nói về một khả năng: bạn có khả năng chọn.
“Tôi có quyền năng để lựa chọn” đang nói về một danh tính: tôi là người có quyền năng đó.
Khác biệt nằm ở đâu?
Khả năng là cái có thể có hoặc không có. Lúc bình thường thì có. Lúc mệt mỏi có thể quên. Lúc bị sếp la có thể đánh mất.
Danh tính là cái thuộc về bạn. Dù sếp la, dù khách hàng cáu, dù vợ giận, dù mẹ bệnh, bạn vẫn là người có quyền năng đó.
Người chỉ có khả năng sẽ chủ động lúc bình thường, nhưng phản ứng lúc khủng hoảng.
Người có danh tính thì chủ động cả trong khủng hoảng. Đặc biệt là trong khủng hoảng.
Cách xây dựng “khoảng trống” giữa kích thích và phản ứng
Tôi nghĩ chủ động không phải là một kỹ năng, mà là một thói quen của khoảng trống.
Bước 1: Đặt tên cho phản ứng cũ của mình
Mỗi người có 1-3 phản ứng mặc định. Của tôi là cãi lại, hoặc rút lui, hoặc cố làm hài lòng.
Hãy quan sát mình trong 7 ngày. Mỗi khi có kích thích (sếp la, khách hàng cáu, vợ giận, kẹt xe, deadline gấp), bạn phản ứng như thế nào?
Đặt tên cho 2-3 phản ứng cũ của bạn. Ghi vào sổ.
Tôi gọi đây là vẽ bản đồ robot bên trong.
Bước 2: Tạo khoảng trống 3 giây
Khi cảm thấy “bốc lên”, lúc sắp cãi, sắp né, sắp làm hài lòng, bạn đặt cho mình một quy tắc cứng:
Tôi không nói hay làm gì trong 3 giây đầu.
Chỉ vậy thôi. 3 giây.
Trong 3 giây đó, bạn không cần nghĩ ra câu trả lời hoàn hảo. Bạn chỉ cần thở. Hít một hơi sâu. Cảm nhận cơ thể. Quan sát phản ứng đang xảy ra trong mình mà chưa cho phép nó bùng ra.
3 giây này là khoảng trống mà Viktor Frankl nói tới.
Trong khoảng trống đó, bạn không phải là robot. Bạn là chính bạn.
Bước 3: Chọn phản ứng dựa trên giá trị của mình, không dựa trên cảm xúc của mình
Sau 3 giây, hỏi mình 1 câu: “Phản ứng nào ngay bây giờ là phản ứng tôi sẽ tự hào sau 1 năm?”
Đây là câu hỏi rất sâu. Vì nó đẩy bạn ra khỏi cái bây giờ, và đặt bạn vào con người bạn muốn trở thành.
Cảm xúc bây giờ nói: “Cãi lại đi, sếp đang sai.” Giá trị 1 năm nói: “Im lặng, rồi xin gặp riêng sếp ngày mai để nói chuyện thẳng. Đó là cách tôi sẽ tự hào.”
Phản ứng nào bạn chọn? Đó là khoảnh khắc bạn thực sự chủ động.
Vì sao đa số quản lý cấp trung không có khoảng trống này
Vì họ quá bận để có khoảng trống.
Hãy nhìn vào lịch của một quản lý cấp trung điển hình:
- 7h sáng: kiểm tra email
- 8h-12h: 4 cuộc họp liên tiếp
- 12h-13h: ăn trưa tại bàn, vừa ăn vừa trả lời Zalo
- 13h-18h: 5 cuộc họp liên tiếp cộng với xử lý cấp dưới
- 18h-21h: về nhà ăn cơm và chơi với con (vừa chơi vừa kiểm tra điện thoại)
- 21h-24h: mở laptop làm tiếp và trả lời email
- 24h: ngủ
Lúc nào trong ngày người này có 3 giây trống?
Không có.
Vậy nên lúc sếp la, lúc khách hàng cáu, lúc cấp dưới chống đối, phản ứng buộc phải tự động. Phải nhanh. Phải như robot. Không có chỗ cho khoảng trống.
Đây là vì sao họ “chủ động” mãi mà vẫn là phản ứng.
Để có khoảng trống thật, bạn phải chừa khoảng trống trong ngày. Mỗi ngày ít nhất 30 phút bạn không làm gì cả. Không điện thoại. Không Zalo. Không podcast. Chỉ ngồi.
Tôi biết, nghe rất xa xỉ. Quản lý cấp trung Việt Nam đa số nghĩ “tôi không có 30 phút trong ngày”.
Tôi xin nói thật: nếu bạn không có 30 phút trong ngày, thì bạn không phải là người không có thời gian. Bạn là người không cho phép mình ngồi yên, vì khi ngồi yên, bạn phải đối diện với chính mình.
Và đó mới là vấn đề thật.
Khoảng trống lớn hơn, sự lựa chọn về cuộc đời
Khoảng trống 3 giây trong một cuộc họp là chiến thuật.
Còn có khoảng trống lớn, đó là chiến lược.
Đó là khoảng trống bạn cho mình mỗi cuối tuần để ngồi 1 giờ tự hỏi: “Tuần qua tôi đã sống đúng giá trị tôi tuyên bố chưa?”
Đó là khoảng trống bạn cho mình mỗi quý để rút 2 ngày đi đâu đó một mình, nhìn lại 90 ngày qua, viết ra: “Tôi đang chủ động đi đâu, hay tôi đang bị cuốn đi đâu?”
Đó là khoảng trống bạn cho mình mỗi 1-2 năm để dừng lại, thậm chí nghỉ việc 1 tháng, để nhìn lại quỹ đạo cuộc đời.
Đa số chúng ta không có những khoảng trống này. Chúng ta chạy 365 ngày một năm. 10 năm liền không dừng. Tới khi dừng, thường là vì ốm nặng, ly hôn, mất việc, hoặc một đứa con vào lứa tuổi 15 nhìn thẳng vào mặt mình và hỏi “Ba/mẹ có vui không?”, lúc đó mới giật mình.
Tôi muốn bạn dừng lại trước khi tới khoảnh khắc đó.
Câu hỏi đóng
Tôi muốn bạn trả lời 2 câu, không phải trả lời tôi, mà trả lời chính mình:
- Trong tuần qua, tôi đã thực sự chọn, hay tôi đã phản ứng?
- Tôi có cho mình khoảng trống, dù là 3 giây trong một cuộc họp căng thẳng, hay 1 giờ vào cuối tuần, để chính mình ra quyết định?
Nếu câu trả lời thành thật là “không”, cũng không sao. Đa số mọi người trả lời “không”.
Nhưng tôi muốn bạn ý thức được điều này: mỗi ngày bạn không có khoảng trống, là một ngày bạn đang để con robot bên trong sống thay cho mình.
10 năm liền không có khoảng trống, bạn sẽ không phải là người bạn muốn trở thành. Bạn chỉ là phiên bản mở rộng của đứa trẻ 5 tuổi đã được lập trình từ rất lâu.
Câu hỏi không phải là “bạn có chủ động không?”. Câu hỏi là: “Bạn có cho mình quyền năng để lựa chọn không?”
Tribe là bộ lạc tôi đang xây để cùng nhau tạo ra khoảng trống đó, không phải bằng kỹ thuật, mà bằng việc có người cùng đi. Thắng từ bên trong - Win your Inner Game
