Bạn có nhớ ai đó nói câu này không?
“Tôi không hiểu sao, đi đâu cũng gặp kiểu sếp này, thích kiểm soát, quản lý từng li từng tí, không tin tưởng ai.”
Lần đầu nghe, có thể coi là xui. Lần hai, đã hơi đáng để suy nghĩ. Lần ba, là đến lúc nhìn thẳng vào cái khuôn lặp đi lặp lại đó.
Vì ba lần liên tiếp thì không còn là xui nữa. Đó là khi bạn đang chọn người theo cùng một logic ngầm bên trong mình.
Ngành tâm lý gọi hiện tượng này là gì
Trong NLP, hiện tượng này được giải thích qua một khái niệm gọi là siêu chương trình (meta-program), những bộ lọc nằm sâu trong tâm trí, quyết định bạn để ý tới điều gì, bỏ qua điều gì và chọn cái gì.
Siêu chương trình không phải là tính cách, cũng không phải sở thích. Nó là một bộ lọc nằm bên dưới ý thức. Bạn không hề biết nó tồn tại, nhưng chính nó định hình mọi quyết định lớn của đời bạn.
Vài ví dụ có thật:
| Nhu cầu ngầm bên trong | Kiểu sếp bạn hay chọn |
|---|---|
| ”Cần được người có quyền công nhận mình” | Chọn sếp mạnh, hay kiểm soát, vì họ “có quyền” công nhận bạn |
| ”Cần cảm giác mình quan trọng, được cần đến” | Chọn sếp yếu chuyên môn, vì khi đó bạn được làm “người cứu cả đội" |
| "Sợ phải đối đầu, va chạm” | Chọn sếp hay giận dỗi ngấm ngầm, vì họ không bao giờ xung đột thẳng mặt |
| ”Cần mọi thứ đoán trước được” | Chọn sếp độc hại nhưng kiểu độc hại quen thuộc, vì biết trước vẫn dễ chịu hơn là bất ngờ |
Bạn nhìn vào bảng trên, và có thể nhận ra một dòng đang nói đúng về mình. Đó không phải điều để xấu hổ. Đó là lần đầu tiên bạn nhìn thấy cái bộ lọc ngầm của chính mình.
Vì sao cái khuôn này hình thành
Siêu chương trình không tự nhiên mà có. Nó hình thành từ những trải nghiệm rất sớm, rồi được lặp đi lặp lại tới mức thành nếp:
- Từ 0 đến 7 tuổi: bạn học cách quan hệ với những người có quyền đầu tiên trong đời, là bố, mẹ, thầy cô đầu tiên.
- Từ 7 đến 18 tuổi: cái nếp đó được củng cố thêm qua trường học và gia đình lớn.
- Từ 18 tuổi trở đi: cái nếp đó thành phản xạ, bạn mang nó ra áp cho mọi người có quyền mới gặp, là sếp, thầy, người dẫn dắt, đối tác lớn tuổi.
Hệ quả là, người sếp đầu tiên bạn chọn ở công việc đầu đời thường lặp lại đúng cách bạn từng quan hệ với bố mẹ. Sếp thứ hai, thứ ba cũng sẽ y như vậy, nếu bạn không thay đổi cái nếp bên trong.
Bạn không tình cờ gặp 5 người sếp giống nhau. Bạn đã chọn 5 người sếp giống nhau, vì một phần trong bạn thấy “an toàn” mỗi khi mối quan hệ quen thuộc đó lặp lại.
Điều khó chịu khi nhận ra sự thật này
Khi nhận ra, người ta thường có hai phản ứng.
Phản ứng thứ nhất, phòng thủ: “Vô lý, tôi đâu có chọn. Chính họ là người tuyển tôi mà.”
Đúng, họ tuyển bạn. Nhưng bạn là người gật đầu nhận công việc đó. Trong số những công ty nhận bạn, bạn đã chọn đúng nơi này. Và “nơi này” thường có người sếp khớp với cái nếp cũ.
Phản ứng thứ hai, tự trách mình: “Vậy ra là lỗi của tôi à?”
Không. Đây không phải lỗi của bạn. Đây là kết quả của một cái nếp đã hình thành suốt hơn 30 năm. Bạn đâu có tự chọn cái nếp đó khi mới 5 tuổi. Bạn chỉ có thể chọn lại ngay bây giờ, sau khi đã nhìn ra nó.
Cách phá cái khuôn lặp lại
Phá cái nếp này không phải bằng ý chí. Mà bằng ba bước.
Bước 1: Vẽ ra 3 người sếp cũ, tìm điểm chung
Viết ra 3 người sếp gần đây nhất. Liệt kê 5 đặc điểm chính của mỗi người. Rồi đặt cạnh nhau mà so sánh.
Bạn sẽ thấy có 2 đến 3 đặc điểm xuất hiện ở cả ba người. Đó chính là cái khuôn lặp lại.
Bước 2: Tìm ra cái lợi ngầm mình đang nhận
Hỏi mình một câu khó: “Tôi đang được lợi gì từ cái khuôn này?”
Ví dụ: chọn sếp hay kiểm soát thì bạn khỏi phải tự quyết, đỡ phải gánh trách nhiệm. Chọn sếp yếu chuyên môn thì bạn thấy mình mạnh hơn, thấy mình giá trị hơn.
Mọi cái khuôn lặp lại đều cho bạn một cái lợi ngầm nào đó. Chừng nào chưa nhìn ra cái lợi ngầm này, bạn còn chưa phá được cái khuôn.
Bước 3: Thay vì né tránh, hãy thêm tiêu chí
Đừng né hẳn kiểu sếp đó, vì né hẳn lại tạo ra một phản xạ lệch khác. Thay vào đó:
Lần tới khi nhận lời mời làm việc, hãy hỏi mình: “Người sếp này có gì KHÁC so với 3 người sếp trước không?” Nếu không tìm nổi ít nhất 2 điểm khác, hãy chờ một cơ hội khác.
Đây không phải là từ chối. Đây là thêm một tiêu chí mới. Tiêu chí mới buộc bạn chú ý tới cái khác, thay vì cứ bị hút về cái quen.
Một bài thực hành cuối
Dành 30 phút cuối tuần. Lấy một tờ giấy trắng. Kẻ 3 cột:
- Sếp 1 (gần nhất): 5 đặc điểm chính
- Sếp 2: 5 đặc điểm
- Sếp 3: 5 đặc điểm
Khoanh tròn những đặc điểm xuất hiện ở từ hai người sếp trở lên. Đó chính là cái khuôn bạn đang chọn, chứ không phải họ chọn bạn.
Khi nhìn thấy nó hiện ra trên giấy, lần tới bạn sẽ chọn khác. Không phải vì bạn gồng mình quyết tâm. Mà vì bạn không thể nào nhìn mà không thấy nó nữa.
Tâm trí con người là vậy, một khi đã thấy rồi thì không thể quay lại như chưa từng thấy.
