Mỗi lần tết đến, bạn thường hạ quyết tâm sẽ thay đổi. Năm nay nhất định tập gym cho đều, học lại tiếng Anh, đọc cho xong mấy cuốn sách đang còn chất đống. Tháng Giêng phòng gym lúc nào cũng đông nghịt, app học tiếng Anh nhắc bạn mỗi tối. Rồi mọi thứ thưa dần, và tới giữa năm nhìn lại, bạn không chắc mình đã đi được tới đâu hay vẫn giậm chân ở chỗ cũ.

Bạn lại trách móc bản thân là tại mình chưa đủ kỷ luật, chưa đủ chăm. Thế là bạn lại ép bản thân mình nhiều hơn. Được một lúc thì cảm giác cũ quay lại, bạn tiếp tục loay hoay mà không tới đâu.

Vấn đề thường không nằm ở chỗ bạn lười hay thiếu chiến lược. Nó nằm ở việc bạn có ghi nhận những kết quả mình có được và so nó với mục tiêu hay không.

Từ năm 1960, ba nhà tâm lý học George Miller, Eugene Galanter và Karl Pribram mô tả cách mọi hành vi có mục tiêu vận hành, bằng một vòng lặp bốn nhịp gọi là TOTE. Giới coaching và NLP dùng nó tới tận nay vì nó đơn giản mà đúng. Bốn nhịp đó là Test, Operate, Test, Exit.

  • Test (kiểm). Bạn so kết quả hiện tại với mục tiêu. Đã đạt bao nhiêu phần trăm rồi, còn cách mục tiêu bao xa.
  • Operate (làm). Nếu còn khoảng cách, bạn làm gì đó để thu hẹp nó lại.
  • Test (kiểm lại). Khi làm xong, bạn so lại lần nữa với mục tiêu.
  • Exit (dừng). Khi kết quả đã đạt, bạn kết thúc vòng lặp và đặt cho mình mục tiêu tiếp theo.

Nghe có vẻ đơn giản. Nhưng phần lớn người kẹt vì một trong bốn nhịp này lỗi mà không nhận ra.

Chỗ vòng lặp của bạn đang lỗi

Test mơ hồ. Đây là lỗi phổ biến nhất. Mục tiêu của bạn trông rất hay nhưng không có thước đo, kiểu “tập cho khỏe”, “giỏi tiếng Anh hơn”, “năm nay sống tích cực lên”. Người sếp bảo nhân viên “em chủ động hơn đi”. Cha mẹ bảo con “con phải ngoan hơn, học giỏi hơn”. Nghe thì ai cũng gật, nhưng không một ai biết chính xác thế nào là đạt. Khi cái đích mờ như vậy, bộ não không bao giờ báo được kết quả là “đã đạt”, nên bạn không bao giờ thấy đủ, dù đã đi một đoạn hành trình rất xa. Cảm giác chông chênh đó đến không phải vì bạn yếu, mà vì bạn đang chạy về một vạch đích vô hình.

Chỉ có Operate. Hãy nghĩ tới chuỗi streak học tiếng Anh trên điện thoại. Nhiều người giữ streak cả trăm ngày liền, tối nào cũng mở app điểm danh, thấy mình thật chăm. Nhưng hỏi đã nói trọn một câu với người nước ngoài chưa thì lại chịu. Họ cắm đầu vào nhịp Operate, làm thật đều, mà quên mất nhịp Test. Giữ streak cho cảm giác đang tiến, nhưng giữ streak không phải là biết nói. Bận rộn đều đặn vẫn chỉ là chuyển động, chưa chắc là tiến bộ.

Không chịu Exit. Người cầu toàn chạy vòng lặp mãi không ra. Cái slide thuyết trình sửa tới sửa lui cả tuần, ưng từ lâu rồi vẫn thấy chưa đủ, lại sửa thêm cho tới kiệt sức. Ngược lại, người nóng vội thì Exit quá sớm, đăng ký giải chạy mười cây số, tập được hai buổi thấy đau thấy mỏi là bỏ cuộc.

Nếu để ý kỹ, ba chỗ lỗi này đều không phải chuyện kỹ năng bên ngoài, mà là tư duy bên trong. Bạn Test (kiểm tra) mơ hồ vì bạn ngại cam kết một con số cụ thể, sợ rõ ràng rồi lỡ không đạt được thì thất vọng. Không Exit (kết thúc) vì cái tôi cầu toàn. Cắm đầu Operate (làm) vì niềm tin sâu rằng cứ làm nhiều hơn là sẽ ổn. Sửa cái vòng lặp, thật ra là sửa cái niềm tin nằm dưới nó. Đây là inner game của sự tiến bộ.

Khi bạn Coaching cho một người khác

Khi một người trong nhóm của bạn mãi không tiến bộ hơn, bản năng của bạn là nhảy vào làm thay họ ở nhịp Operate, tức là cho họ lời khuyên, bảo họ làm thế này thế kia. Nhưng nếu nhịp Test của họ vẫn mơ hồ, lời khuyên của bạn là vô nghĩa.

Việc của người kèm là giúp người kia làm rõ nhịp Test của chính họ, chứ không phải làm thay nhịp Operate cho họ. Thay vì nói “em cần chủ động hơn”, hãy hỏi “với em, một người chủ động thì trong một tuần làm những việc cụ thể gì”, rồi cùng chốt một hai dấu hiệu thấy được. Khi người ta tự định được thước đo của mình, họ tự chạy được vòng lặp, và tiến bằng nội lực chứ không bằng lời nhắc của bạn. Đó là khác biệt giữa sửa người khác và tạo điều kiện cho họ tự lớn. Điều này đúng cả khi bạn là sếp với nhân viên, lẫn khi bạn là cha mẹ với con.

Câu hỏi để ngồi lại với chính mình

Có một mục tiêu nào của bạn lúc này đang chạy một vòng lặp lỗi không?

Nó lỗi ở đâu? Nhịp Test của nó có một thước đo rõ ràng để bạn biết khi nào mình đã tới, hay vẫn là một câu chung chung như “cho khỏe”, “cho giỏi hơn”? Bạn đang cắm đầu Operate mà quên kiểm lại, hay đã tới đích từ lâu mà vẫn không cho phép mình Exit?

Thắng từ bên trong. Win your Inner Game.