Lần cuối bạn nói thật với sếp là khi nào?

Không phải báo cáo. Không phải feedback theo template. Là nói thật về một thứ bạn nghĩ khác, và bạn biết nói ra sẽ không thoải mái.

Nếu phải nghĩ một lúc mới ra câu trả lời, thì bạn đang ở đúng chỗ tôi đã ở 6 năm trước.

Vì sao khó

Với quản lý cấp trung ở Việt Nam, có 3 lớp rào cản khiến việc nói thật trở nên gần như không thể:

Lớp 1 là sợ bị trù dập. Nói khác sếp thì bị đánh giá là “không hợp tác”. Bị đánh giá như vậy đủ lâu thì bị gạt ra khỏi cơ hội thăng tiến. Không cần sếp nói gì. Hệ thống tự xử lý.

Lớp 2 là không biết cách diễn đạt. Người ta dạy bạn cách viết email, cách thuyết trình, cách chốt đơn. Không ai dạy cách nói câu “Em không đồng ý với quyết định này, vì lý do sau”. Đến lúc cần, không có chữ.

Lớp 3 là văn hoá “kính trên”. 20-30 năm trước khi lên vị trí, bạn được nuôi trong văn hoá “nói lại sếp là láo”. Khi lên vị trí rồi, phản xạ vẫn còn. Cấp dưới nói lại bạn, bạn cũng thấy khó chịu.

Ba lớp này không phải tính cách bạn yếu. Đây là cấu trúc, và cấu trúc thì nặng hơn ý chí cá nhân.

Lần đầu tôi nói thật

Sàn bất động sản, năm 2020. Phó tổng giao chỉ tiêu Q3 cho team sales của tôi. Tôi nhìn con số, không thể đạt. Không phải vì team yếu. Vì thị trường đang gãy, sản phẩm sai phân khúc.

Hai lựa chọn:

  • Nhận chỉ tiêu, gồng team đến kiệt sức, tháng 9 báo cáo “không đạt, đã làm hết sức”.
  • Nói thẳng bây giờ.

Tôi chọn cái thứ hai. Bước vào phòng anh phó tổng, tay run.

“Anh ơi, em đã ngồi với team 3 hôm. Chỉ tiêu này không đạt được. Không phải vì team không làm hết sức. Vì sản phẩm và thị trường đang lệch. Em đề xuất 2 thứ thay vì 1 chỉ tiêu duy nhất.”

Câu chuyện dài. Nhưng kết quả ngắn: anh phó tổng nghe. Sửa chỉ tiêu. Team đạt 87%, không phải 100%, nhưng không gồng đến kiệt sức.

Bài học không phải “hãy dám nói”. Bài học là cách diễn đạt của câu nói thật.

3 phần của câu nói thật

Một câu nói thật có giá trị thường có 3 phần:

(1) Bối cảnh là “Em đã làm gì trước khi đến nói chuyện này?” Trong trường hợp của tôi: 3 ngày ngồi với team, kiểm tra dữ liệu, soát lại các giả định. Có bối cảnh thì câu nói không phải cảm xúc, mà là phân tích.

(2) Điểm bất đồng là “Em nghĩ X, không phải Y mà anh chị đang nghĩ.” Phần này phải rõ ràng, dứt khoát. Không nói nước đôi. Không nói “em có thể sai nhưng”, vì sếp sẽ bám câu đó để gạt đi.

(3) Phương án thay thế là “Em đề xuất thay bằng Z.” Đây là phần làm câu nói thật trở thành đóng góp, không phải phàn nàn.

Thiếu 1 trong 3 phần, câu nói thật yếu đi 70%.

Một lưu ý cuối

Nói thật với cấp trên không phải về lòng dũng cảm. Là về thời điểm, cách diễn đạt, và chỗ dựa:

  • Thời điểm: không nói thật giữa cuộc họp công ty với 15 người. Tìm lúc nói riêng một-một.
  • Cách diễn đạt: 3 phần ở trên.
  • Chỗ dựa: có cộng sự khác (ngang cấp hoặc cao hơn) cũng nghĩ giống bạn, để câu nói không đứng đơn độc.

Nếu thiếu cả 3, hãy đợi thêm. Không phải vì hèn. Vì câu nói thật phải có cơ hội được nghe.

Lần tới khi bạn ngồi trong cuộc họp và có một câu muốn nói nhưng nuốt vào, hãy ghi lại. Cuối ngày, ngồi với câu hỏi: “Nếu nói ra, ba phần tôi cần là gì?”

Viết ra giấy. Đó là buổi tập dượt đầu tiên.

Hai tuần nữa, bạn sẽ nói được câu đó.